Η διαφάνεια στα δημόσια έργα και ρομήθειες

 

(Άρθρο του Ραφαήλ Μεν. Μαϊόουλου, ου δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 18.2.03) 

 

 

1. Ο τομέας των μεγάλων έργων και ρομηθειών των δημόσιων υηρεσιών και ειχειρήσεων αοτελεί το κατ' εξοχήν εδίο δραστηριοοίησης της διαλεκόμενης διαφθοράς.

Η ανάγκη εξυγίανσης του αναγνωρίζεται λέον ευρέως και διάφορα μέτρα, ελεγκτικού κυρίως χαρακτήρα, ροτείνονται συχνά για τον σκοό αυτό.

Στο αρόν σημείωμα εισημαίνεται ότι στον τομέα των δημόσιων έργων και ρομηθειών:

α) Οι τελικές αοφάσεις ανάθεσης ή διαχείρισης αοτελούν την κατάληξη μιας σειράς ενδιάμεσων αοφάσεων για μεγάλο λήθος ζητημάτων (τεχνικών, οικονομικών, νομικών), ου ροηγούνται των τελικών αοφάσεων, και ουσιαστικά τις καθορίζουν, και ου αίρνονται αό υηρεσιακά στελέχη.

β) Τον κυρίαρχο ρόλο στις αναθέσεις και τη διαχείριση αίζουν οι διοικήσεις των υουργείων και των δημόσιων ειχειρήσεων, αφού αυτές ελέγχουν τον υηρεσιακό μηχανισμό, οι εισηγήσεις και οι ενδιάμεσες αοφάσεις του οοίου οδηγούν στο τελικό αοτέλεσμα.

γ) Οοιαδήοτε ροσάθεια εξυγίανσης του δημόσιου τομέα δεν μορεί να έχει ουσια­στικό αοτέλεσμα, αν η ολιτική εξουσία δεν άρει γενικότερα θεσμικά μέτρα ροστασίας της κοινωνίας αό τη διαλεκόμενη διαφθορά, στο λαίσιο της οοίας ανατύσσεται και η διαφθορά στα δημόσια έργα/ρομήθειες.

 

2. Ένα βασικό χαρακτηριστικό του τομέα των μεγάλων έργων/ρομηθειών είναι ότι οι τελικές αοφάσεις ανάθεσης ή διαχείρισης αοτελούν την κατάληξη όχι μόνο εισηγήσεων αλλά και μιας σειράς ενδιάμεσων αοφάσεων, για μεγά­λο λήθος ζητημάτων (τεχνικών, οικονομικών, νομικών), ου ροηγούνται των τελικών αοφά­σεων και ουσιαστικά τις καθορίζουν, και ου αίρνονται αό υηρεσιακά στελέχη.

Τέτοια ζητήματα είναι ενδεικτικά:

l Κατά την ροετοιμασία των τευχών ροκήρυ­ξης ενός διαγωνισμού, ο ροσδιορισμός του α­ντικειμένου του έργου/ρομήθειας (των τεχνι­κών ροδιαγραφών), των ροσόντων ου ρέει να διαθέτουν οι ενδιαφερόμενες εταιρείες για να γίνουν δεκτές στον διαγωνισμό, των κριτηρίων ε­ιλογής των τεχνικά αοδεκτών ροσφορών (ή της μεθόδου βαθμολόγησης των τεχνικών ρο­σφορών), της μεθοδολογίας οικονομικής αξιολό­γησης, της εξέλιξης των τιμών των ααραίτητων για την αξιολόγηση αυτή συντελεστών (τιμών καυσίμων, ηλεκτρικής ενέργειας, ληθωρισμού κόστους χρήματος, συναλλάγματος...).

l Κατά την αξιολόγηση των ροσφορών, ο έλεγχος αν οι ροσφορές είναι τεχνικά αοδεκτές, αν η μη συμμόρφωση μιας ροσφοράς με κάοιο όρο του διαγωνισμού αοτελεί ή όχι λόγο αο­κλεισμού της αό τον διαγωνισμό, αν η αάντη­ση ενός διαγωνιζόμενου στο αίτημα της υηρε­σίας για συμλήρωση ή διευκρίνιση στοιχείων της ροσφοράς του, αοτελεί ράγματι συμλή­ρωση ή διευκρίνιση, οότε η ροσφορά γίνεται αοδεκτή, ή αντιροσφορά, οότε αορρίτε­ται...

l Κατά τη διαχείριση των έργων/ρομηθειών, ο βαθμός στον οοίο δικαιολογούνται τροοοιή­σεις της αρχικής μελέτης/τεχνικών ροδιαγρα­φών και των χρονοδιαγραμμάτων κατασκευής/αράδοσης, η βεβαίωση της οιότητας των κατασκευών/εξολισμού, η ειλογή μεταξύ φιλικού διακανονισμού και δικαστικής είλυσης των διαφωνιών Υηρεσίας και Αναδόχου, η ει­λογή, ροκειμένου για ρόσθετες εργασίες ενός έργου, μεταξύ αευθείας ανάθεσης στον ανάδο­χο και διαγωνισμού ή διαραγματεύσεων με συμμετοχή και άλλων ενδιαφερομένων...

Οι ενδιάμεσες αυτές αοφάσεις για ζητήματα όως τα ιο άνω, ου σωρευτικά εηρεάζουν ή κρίνουν το τελικό αοτέλεσμα, λαμβάνονται ύστερα αό αξιολογικές κρίσεις υηρεσιακών στελεχών, και δεν ροκύτουν αυτομάτως αό μαθηματικές εξισώσεις ή αλγόριθμους.

Κατά τη διαμόρφωση των αξιολογικών τους κρίσεων, τα υηρεσιακά στελέχη έχουν τη δυνατότητα να κινηθούν νόμι­μα, σε μια ζώνη αοδεκτών αοφάσεων σημαντικού εύρους, αφού τα κείμενα εί των οοίων καλούνται να αοφασίσουν (ροκηρύξεις διαγω­νισμών, ροσφορές διαγωνιζόμενοι κ.λ.), όως και αυτά ου θα ρέει να εφαρμόσουν (νόμοι, κανονισμοί κ.λ.) είναι, συνήθως, ειδεκτικά διά­φορων ερμηνειών (είναι ρακτικά αδύνατο τα κείμενα αυτά να έχουν τέτοια τελειότητα διατύ­ωσης, ώστε να μην υάρχουν, μικρότερα ή με­γαλύτερα, εριθώρια ερμηνείας τους, χωρίς, βε­βαίως, να αοκλείεται και η, για ροφανείς λόγους, σκόιμη ασάφεια των διατυώσεων τους).

Ακόμα, αξιολογικά κρίσεις αρμόδιων ανώτε­ρων οργάνων ααιτεί η είλυση τυχόν διαφω­νιών στελεχών, άνω στα ροαναφερθέντα ζη­τήματα, η εμφάνιση των οοίων δεν αοτελεί ασύνηθες φαινόμενο. 

 

3. Οι διαιστώσεις αυτές αναδεικνύουν τον α­οφασιστικό ρόλο των διοικήσεων των υουρ­γείων και των δημόσιων ειχειρήσεων, καθώς και τη σημασία ενός γενικότερου θεσμικού λαι­σίου ροστασίας της κοινωνίας αό τη διαλε­κόμενη διαφθορά, στην ειδίωξη της διαφάνειας των δημόσιων έργων και ρομηθειών.

α) Οι διοικήσεις των υουργείων και των δη­μόσιων ειχειρήσεων αίζουν τον κυρίαρχο ρό­λο στις αναθέσεις και τη διαχείριση των έργων/ρομηθειών, αφού αυτές ελέγχουν τον διοικητι­κό μηχανισμό, οι εισηγήσεις και οι ενδιάμεσες αοφάσεις των στελεχών, του οοίου οδηγούν στο τελικό αοτέλεσμα.

Πράγματι, οι διοικήσεις είναι αυτές ου τοο­θετούν στις καίριες θέσεις ή αομακρύνουν αό αυτές, εκείνους ου ειθυμούν, ου καθορίζουν άμεσα ή έμμεσα τη σύνθεση των διαφόρων ει­τροών, ου έχουν την εξουσία να ειτρέψουν ή να εμοδίσουν να ακουστεί η αντίθετη άοψη, ου μορούν να ρομηθευτούν, αό εξωτερικούς συμβούλους της ειλογής τους γνωματεύ­σεις ου να αιτιολογούν τις ράξεις τους ή να ροωθούν αοφάσεις της αρεσκείας τους, ου έ­χουν τη δύναμη να ειβάλουν την αναβολή ή μα­ταίωση μιας αόφασης...

Το κυριότερο, η διοίκηση είναι αυτή ου δημι­ουργεί το κλίμα, σε ένα υουργείο ή δημόσια ε­ιχείρηση και διαμορφώνει ευνοϊκό ή εχθρικό για την ανάτυξη τα διαφθοράς εριβάλλον. 

Κάτω αό τις συνθήκες αυτές, τα υηρεσιακά στελέχη, ου αίρνουν τις, καθοριστικές για το τελικό αοτέλεσμα, ενδιάμεσες ως άνω αοφάσεις ή ου υοβάλλουν εισηγήσεις, ολύ δύσκολα μορούν να αγνοήσουν τις αγαθές ή μη αγαθές. ειθυμίες της διοίκησης, ου η τελευταία έχει τη δυνατότητα να διοχετεύει καταλλήλως. Γνωρί­ζουν ότι, έραν των άλλων, αό αυτήν εξαρτάται η υηρεσιακή τύχη και το μέλλον τους (οια μορεί να είναι η, εί ενός θέματος εισήγηση ή η αόφαση ενός στελέχους, μιας ειτροής, ενός εξωτερικού συμβούλου, όταν η διοίκηση ή ο υουργός, έχει κά­νει γνωστή, δημόσια ή όχι την ε­ί του θέματος άοψή του;)

β) Καθώς όμως ο τομέας των δημόσιων έργων/ρομηθειών α­νατύσσεται σε εριβάλλον γενι­κότερων ολιτικών, ειχειρημα­τικών κ.λ. αλληλειδράσεων, εί­ναι αφελές να ιστέψει κανείς ότι οοιαδήοτε ροσάθεια εξυγίανσής του μορεί να έχει ου­σιαστικό αοτέλεσμα, αν η ολιτική εξουσία δεν άρει τα γνωστά, καθημερινώς συζητούμενα και ουδέοτε λαμβανόμενα, θεσμικά μέτρα, ου αό τη μια, θα ειτρέψουν στην ίδια να αεξαρτηθεί αό την αράνομη διαλοκή και, αό την άλλη, θα αοτελέσουν ισχυρό αντικίνητρο στην εξά­λωση της διαφθοράς. 

Όσον αφορά το κανονιστικό θεσμικό λαί­σιο (κανονισμοί κ.λ.), η σημασία του, με ρυθμί­σεις ου θα ετυχαίνουν τη βέλτιστη σύνθεση α­οτελεσματικότητας και διαφάνειας (αράδειγμα η ρύθμιση ου ειβάλλει, η ειλογή των τεχνι­κά αοδεκτών ροσφορών να γίνεται ριν αό το άνοιγμα των οικονομικών ροσφορών), είναι αυταόδεικτη.

 

4. Η ευθύνη για το σταμάτημα της ανάτυξης της διαλεκόμενης διαφθοράς στα δημόσια έρ­γα/ρομήθειες ανήκει ρωτίστως στην ολιτική εξουσία της χώρας.

Αν ράγματι έχει ανοικτό μέτωο κατά της διαφθοράς, όως διακηρύσσει, ας αρέμβει αοφασιστικά και στους δύο τομείς, τον θεσμι­κό τομέα και τον τομέα της διοίκησης, έτσι ώστε:

α) Στον θεσμικό τομέα, να καθιερώσει καθαρούς θε­σμούς, χωρίς τα συνηθισμέ­να ǹαραθυράκια, ου θα ε­ιβάλουν:

- τη με διαφάνεια χρηματο­δότηση των κομμάτων και των ολιτικών ροσώων, ώ­στε να αοκλείεται η εξάρτη­ση τους αό τους οικονομικά ισχυρούς,

- την ααγόρευση άσκηση ειχειρηματικών δραστηριοτήτων στον τομέα των δημόσιων έρ­γων/ρομηθειών, αό όσους ελέγχουν μέσα μαζικής ενημέρωσης,

- την υοχρέωση των ασχολούμενων με δημό­σια έργα/ρομήθειες να δικαιολογούν τον τρό­ο ζωής τους (.χ. με σύγκριση των εισοδημάτων ου δηλώνονται στην εφορία με τις δαάνες τους, και, άντως, όχι με το σημερινό ψευδεί­γραφα ǹόθεν έσχες),

- τη σύνταξη και εφαρμογή κανονισμών έρ­γων/ρομηθειών, με την ααιτούμενη αοτελε­σματικότητα και διαφάνεια.

(Η γνώση του τι ισχύει σε χώρες με καλή αξιο­λόγηση στα ζητήματα διαφάνειας θα βοηθούσε ολύ τους ολιτικούς εκείνους ου θα είχαν τη βούληση να ειβάλουν και στη χώρα μας ανάλο­γους αοτελεσματικούς θεσμούς).

β) Στον τομέα της διοίκησης να τοοθετεί στα υουργεία, δημόσιες ειχειρήσεις κ.λ. διοικήσεις ου:

- να δημιουργούν υγιές κλίμα και να ερνούν τα σωστά μηνύματα στις υηρεσίες τους,

- να έχουν τη δύναμη να ανθίστανται στις ιέ­σεις των κομματικά ή οικονομικά ισχυρών,

- να ειλέγουν, για τις ευαίσθητες θέσεις, στε­λέχη με εαγγελματική εάρκεια και ακεραιότη­τα, και όχι ευνοούμενους οικονομικών ή κομμα­τικών αραγόντων,

- να έχουν την ικανότητα να βρίσκουν τη βέλτι­στη λύση, με σύνθεση των διαφορετικών αόψε­ων, μέσα αό ελεύθερο διάλογο (με την αοτελεσματική μέθοδο της ελεύθερης αντιαράθεσης των διαφορετικών αόψεων σε διάλογο στρογ­γυλής τραέζης και όχι με τη μέθοδο του ο κα­θένας ξεχωριστά και στο αυτί).

 

5. Το αοτέλεσμα στο μέτωο της μεγάλης διαλεκόμενης (και μάνας κάθε διαφθοράς) θα κρίνει και το ζήτημα τα μικρής καθημερι­νής διαφθοράς ου καθημερινά αντιμετωίζει ο ολίτης.